کانون فرهنگی اجتماعی آنادیلی آیتوس

عنوان مقاله :

قلعه آيتوس و کتيبه قم چقا

(بخشی از اسناد آذربایجان)

یاسوکند 

  سلسله‌جبال‌زاگرس‌در خاك‌ گروس‌دره‌هاي‌سبز و خرمي‌را به‌وجود مي‌آورد كه‌شعبات‌رودخانه‌قزل‌اوزن‌از ميان‌آن‌مي‌گذرد,دو سرشاخه معروف رود خانه "قزل اوزن"که از کوه های ؛شان شئن –چیچکلی –سیرآلان وآی قالاسی, در منطقه "کرانی" (کرانی در لغت تورکی به معنی منابع پنهان آمده است)از خاک گروس سر چشمه می گیرند . رود" گوی اوزن"  و  رود" قم چقا" هستند . در حاشیه رود قم چقا قلعه ای قرار دارد که به   قلعه " قم چقا " شهرت دارد که نام اصلی آن قلعه " آیتوس"است.   مردم ساکن در روستاهای اطراف قلعه" قم چقا" و منطقه به زبان تورکی آذربایجانی تکلم می کنند.

 " آیتوس"(AYTUS) یکی از شگفت انگیز ترین قلعه های  ایران , قلعه ای منحصر به فرد,قلعه ای با اصول مهندسی فوق العاده . (که متاسفانه شناسانده نشده است ). در بین مردم منطقه، قلعه‌ی قمچقای به نام قلعه‌ی آیتوس مشهور است و حتی داستانها و افسانه‌هایی در مورد آیتوس سردار قلعه و جنگهایی که وی انجام داده و همچنین وضعیت داخل قلعه بر سر زبانهاست.

قلعه " آیتوس" در فاصله 15 کیلومتری غرب شهر"یاسکند " و 3کیلومتری شمال روستای "قمچغای " در منطقه کرانی از توابع شهرستان "بیجار گروس" واقع است .وفاصله آن تا شهر بیجار 60 کیلومتر است.

 قلعه " آیتوس" برروی صخره ای به ارتفاع 200 متر(از کف دره )وبه مساحت 5000مترمربع ساخته شده است ,این صخره دارای دیواره هایی کاملا" صاف (عمود)است  که نفوذ به قلعه  را غیر ممکن می کند و تنها راه اتصال قلعه به دشت های اطراف از سمت شمال قلعه است که به وسیله راه باریکی (که یک نفر انسان به دشواری می تواند از آن عبور کند)به دشت متصل می شود و دیوار های خود قلعه  از جنس سنگ وساروج می باشد .   

"آیتوس " قلعه ای آپارتمانی است  ,بامهندسی خارق العاده .دربین قلاء ایران قلعه ای بی نظیر وبی همتا .در دیواره شرقی  صخره, حفره هایی در ارتفاع های مختلف دیده می شود که دلالت بر طبقه طبقه بودن قلعه می کند .  نکته : دیوارهای  قلعه براثر عوامل طبیعی (زلزله)از بین رفته است,بجز قسمتهایی از دیواره شمالی که اطراف درب ورودی قلعه است .عرض درب ورودی قلعه یک متر است . این نشان گر دشواری عبور و مرور به داخل قلعه است و همچنین به خاطر این که عرض درب ورودی قلعه کم است ,می توان حدس زد که قلعه حتما" ورودی های دیگری نیز داشته است . چون در صورت محاصره قلعه توسط دشمن تنها راه ارتباطی قلعه مسدود می شود و امکان تردد و ارتباط با بیرون قلعه غیر ممکن می شود .

بناهایی با پلان مربع در داخل قلعه وجود دارد که نشان گر اتاق های قلعه می باشد  . در بالای قلعه 4 چاهک وجود دارد(این چاهک ها در دل سنگ کنده شده اند ) که 2 حلقه از چاهک ها به شکل مخروطی هستند به عمق 2/5 متر (قطر این چاهک ها در ته چاه کمتر از دهنه چاه است )چاه مخروطی  اولی در کنار اتاق های قلعه است وبقیه چاه ها در دامنه جنوبی که سطح آن از سطح اطاق ها 2 متر پایین تر است قرار دارد که یکی ار این چاه ها(چاه دومی ) مخروطی است , آن طور که پیداست چاه های مخروطی باید جایگاه ذخیره آذوقه باشد  . چاه سومی که مهمترین چاه قلعه است چاهی است به عمق 3 متر(که قطر چاه در ته آن بیشتر از دهنه چاه است ,) در دهانه چاه 3 پله که منتهی به یک پاگرد می شود قرار دارد , این چاه محل تامین آب قلعه بوده است , ما می دانیم که آب یکی از مهمترین منابع در زندگی بشر است و در مواقع محاصره قلعه تامین آب خیلی مهم بوده است , وبا توجه به حجم این چاه می دانیم که با آب باران نمی توانستند آب مورد نظر ساکنین قلعه را تامین کنند .مثلا اگر قلعه به مدت شش ماه تا یک سال به محاصره در بیاید نمی توان با آب باران به مدت زیاد آب مورد نیاز ساکنین قلعه را تامین کرد .( و در نظر داشته باشیم که سطح قلعه با کف دره 200  متر اختلاف ارتفاع دارد ).یکی از بحث انگیز ترین مسائل قلعه این است که ساکنین قلعه چگونه می توانستند آب مورد نیاز خود را تامین کنند  و چگونه بر جازبه زمین غلبه کرده اند .؟  قطعا" مهندسان آیتوس از همان فناوری در بالا بردن آب استفاده کرده اند که هم کیشانشان در باغ های معلق  بابل از آن استفاده کرده اند (و در این فناوری  از کدام یک از قوانیین علم فیزیک استفاده شده است جای برسی بیشتر دارد) .  نکته : در فناوری قنات هم برجازبه زمین واختلاف سطح غلبه می شود تا آب از عمق زمین به سطح زمین آورده شود البته فناوری قنات با فناوریی که در قلعه آیتوس برای بالا آوردن آب استفاده شده تفاوت هایی است ولی در فلسفه کار ( غلبه بر جازبه زمین واختلاف سطح ) مشترک هستند . چاهک چهارم به شکل مستطیل است با عمق 2/5  متر با عرض 1/8  متر وطول 3 متر در این چاه دالانی (راه پله)وجود دارد با شیب      60 درجه به نام     " قئرخ پله " که از سطح قلعه به جایی ایوان مانند در سمت شرقی قلعه وصل می شود که سطح آن 50 متر پایین تر از سطح قلعه است و تنها راه ارتباطی این ایوان با بیرون همین  راه پله است که 40 پله دارد , که از این ایوان برای دیدبانی و ارتباط با سایر طبقات قلعه استفاده می کرده اند که در دیواره شرقی صخره آثار راه های ارتباطی ایوان با دهلیز های طبقات زیرین قلعه قابل رویت است .مهندسان آیتوس چگونه توانسته اند این راه پله را بدون خطا احداث کنند جای شگفت است ؟ حتما" آنها بر علم ریاضی کاملا واقف بوده اند که توانسته اند دو نقطه را بدون انحراف و خطا به هم وصل کنند که این امر در قرن  حاضر نیز دشوار است .

                                                                                                                                                   در کف دره نیز بناهایی وجود دارد که به وسیله دیواری از جنس سنگ و ساروج پوشیده شده اند این بناها در کف دره به وسیله راهی با بالای قلعه در ارتباط بوده که آثار آ ن در صخره  شرقی قابل رویت است  .در کف دره راه پله ای وجود دارد که به سمت پایین ادامه دارد یعنی به سمت زیر بستر رودخانه , ودارای پاگرد است . این دالان در ادامه مسیر بر اثر عوامل طبیعی مسدود شده است .

عجایب این قلعه به قدری پیچیده است که حتی ما در حال حاضر از درک آن عاجز هستیم ,به گفته مردم بومی منطقه از بالای قلعه راهی مخفی وجود داشته که از کف دره عبور می کرده وبه طرف صخره های مقابل می رفته که راه ارتباطی قلعه با معابد بوده است که در آن طرف دره واقع بوده است   .

 در سمت‌مغرب‌قريه‌قمچقاي‌دره‌مرتفعي‌قرار دارد كه‌به دره‌آسياب‌معروف‌است‌. كتيبه‌قمچقاي‌در فاصله500 متري‌مغرب‌اين‌قريه‌بر روي‌صخره‌اي‌در ارتفاع‌ده‌متري‌دره‌آسياب‌به خط‌هيراتيك‌(شبيه‌خط‌هيروگليف‌) نوشته‌شده‌در فاصله‌3 كيلومتري‌جنوب قلعه "آیتوس" واقع است . گمان‌مي‌رود كه‌سازندگان‌اوليه‌اين‌قلعه‌همان‌نويسندگان‌كتيبه‌قمچقاي‌بوده‌اند.

تاکنون تحقیقات مهم باستانشناسی در مورد کتیبه و قلعه قمچقای صورت نگرفته است، اما برخی نظریه‌‌ها حاکی از آن است که خط سومریان در آغاز نیمه تصویری (هیراتیک) و شبیه کتیبه‌ی قمچقای بوده‌است.

مرحوم پروفسور زهتابی درباره خط سومریان می‌نویسد :«گر چه در بادی امر پیش از خط میخی الفبای دیگری نیز که شبیه خط هیروگلیف بوده، وجود داشته، لیکن عمر آن زیاد نبوده است. به عقیده‌ی دانشمندان تاریخ‌نگار خط میخی را سومریان بعد‌ها اختراع نموده‌اند». سومریان التصاقی زبان مردمان متمدنی بوده‌اند که از آسیای مرکزی به بین‌النهرین مهاجرت نموده‌اند.

مرحوم پروفسور زهتابی در این مورد می‌نویسد: «سومریان و ایلامیان از طریق گذرگاه دربند به این منطقه (بین‌النهرین و شوش) در آمده و به هر روی از آذربایجان عبور کرده‌اند. در جریان گذر آنان از آذربایجان قبایل و طوایفی از ایشان در این ناحیه رحل اقامت افکنده و در نتیجه‌ی هم‌جوشی و آمیزش با اهالی محلی در طول قرنهای متمادی، اقوام گوتی و لولوبی را به وجود آورده‌اند» .2

اما راجع به کتیبه‌ی قمچقای که در مجله‌ی اثر در شماره‌های 15 و 16 که در زمستان سال 1367 ش. به چاپ رسیده، چنین آمده‌است: «با توجه به این حقیقت که قدمت کتیبه‌ی قمچقای از الواح سومری بیشتر است (هزاره‌ی چهارم ق. م) و با توجه به در نظر گرفتن این موضوع که اولین واضعان خط، سومریان بوده‌اند تصور می‌شود که قلعه و کتیبه‌ی قمچقای در اصل متعلق به سومریان بوده‌است» .3

محمود کردوانی نیز در سال 1356 ش. به بررسی قلعه و کتیبه‌ی قمچقای می‌پردازد که در مجله‌ی بنیاد فرهنگ ایران در سال 1356 چنین آمده ‌است: «وجود این تمدن آنهم در حدود هزاره‌ی چهارم ق.م باعث اعجاب و شگفتی است، اما موضوعی که بیش از همه چیز انسان را به تحسین وا می‌دارد، وجود کتیبه‌ی مکشوفه که با خط نیمه تصویری (هیراتیک) به دست اقوام و ساکنین این قلعه نوشته شده، گواه بر فرهنگ و تمدن مترقی این اقوام است».4

محمود کردوانی در مقاله‌ای دیگر تحت عنوان کتیبه‌ی قمچقای فرضیه‌ای نو در باره‌ی منشأ خط می‌نویسد: «گمان می‌رود کتیبه‌ی قمچقای یک متن مذهبی باشد، زیرا معنی «خدا»، «معبد»، «آب»، «رعد و برق» از برخی علائم آن به خوبی استنباط می‌گردد. بعید نیست کتیبه، شامل نام خدایانی باشد که ساکنان این منطقه می‌پرستیدند. رو به روی کتیبه در آن سوی دره‌ی آسیاب آثار یک دیوار سنگی نیز وجود دارد که گمان می‌رود، پرستشگاهی مربوط به همین زمان بوده باشد».5
شاید آقای محمود کردوانی به دلیل این که اولین محقق در رابطه با قلعه آیتوس وکتیبه قم چقا ی  است درتفسیر معانی علائم کتیبه و وجود معبد در در ه آسیاب(دئرمان دره سی)  زود قضاوت کرده ودچار اشتباه شده باشد.در کتیبه قم چقای 14 علامت (تصویر)حکاکی شده است که 5 عدد از این علائم "نوک پیکان " است که از علائم و توتم های "اوغوزها "  است ویکی  دو تای دیگر از این علائم در کتیبه های "اورخون " نیز به همین شکل مشاهده می شود .ودر مورد  اهتمال وجود معبد در در ه آسیاب نیز باید گفت که همان طور که از نام دره پیداست ,خرابه ها بقایای آسیاب های قدیمی هستند که اهالی منطقه نیز این مسئله را تایید می کنند .

در پایان قابل ذکر است که در مورد قلعه  آیتوس(قم چقای) وکتیبه آن نیاز به تحقیق ومطالعه و بررسی بیشتری است  . امید است با کاوش ها وتحقیقات علمی در این منطقه به نتایج بهتر و علمی تری در مورد  تاریخ قلعه "آیتوس"  ومنطقه "کرانی " برسیم تا حقایق به روی شیفتگان تاریخ این منطقه وایران گشوده شود ...   .



منابع:

1ـ تاریخ دیرین ترکان ایران. ترجمه‌ی علی احمدیان سرای. سال1381 ، صفحه‌ی 34.
2ـ همان. احمدیان سرای. صفحه‌ی77.
3ـ مریوانی، محمد. بیجار در گذر زمان سال 1382، صفحه‌ی 48.
4ـ همان. مریوانی، صفحه‌ی49.
5ـ آناهید. ماهنامه‌ی پژوهشهای ایران شناسی، شماره‌خرداد 1384 صفحه80

6-بیجار وحسن آباد یاسوکند . محمد عای کوشا 1384